pierre-bayleUn article de Joan Fourié dins la revista Lou Felibrige genièr/febrièr de 2007.

Un umanista occitan, Pèire Bayle

A la debuta de l’estiu passat, la Pòsta francesa emetèt un timbre en l’onor de l’escrivan e filosòf Pèire Bayle per marcar lo tresen centenari de la despartida d’aquel grand umanista que siaguèt un dels esperits màgers de son temps e un saberut d’espandi universal dins la linhada d’un Leonard de Vinci, d’un Galilèu, d’un Peiresc, d’un Pascal, d’un Gassendi, d’un Descartes o d’un Erasme. Articles biò-bibliografics i siaguèran consacrats dins de revistas istoricas. Aquò dit e escrit, d’unes se van demandar perqué charrar d’aquel personatge, uèi gaireben desconegut e desbrembat, dins la revista del Felibrige. Tot simplament perqué Bayle – e son patronima ne pòrta bèlament testimòni – èra un enfant del miègjorn, un bon occitan, que parlava correntament la lenga de son brèç e que demòra una de las glòrias d’en çò nòstre.

Aval, dins la val de Lèze, pròcha del Fossat, en tèrra d’Arièja, se trapa un vilatjòt apelat Le Carla, qu’a pres ara le nom de Carla-Bayle estent qu’es dins aquesta paròquia que Pèire Bayle vejèt le jorn le 18 de novembre de 1647. Son paire èra pastor de la glèisa protestanta e sa maire se sonava Joana de Bruguières. De per sas originas socialas, le novèl nascut devenguèt pas un païsanòt e sos parents le butèran a seguir d’estudis, d’en primièr a Puèglaurenç puèi a Tolosa. Aprèp una crisi de consciéncia religiosa que l’i faguèt un temps abandonar la pratica de son paire, anguèt a Genève per aprigondir sas coneissenças en matèria de teologia.

Menèt una carrièra d’ensenhaire, d’en primièr a Sedan puèi a Rotterdam ont, fin finala, se debanèt la maja part de sa vida e ont moriguèt le 28 de decembre de 1796. Dintrarem pas dins le detalh d’una existéncia refofanta d’eveniments e que, per mantes costats, pareis un vertadièr enfachinament e presenta aspèctes pro extraordinarias. Anirem donc a l’essencial.

Se pòt dire que Bayle se faguèt coneisser d’un biais anonim en publicant en 1682, sens nom d’autor, sa famosa Lettre sur la comète de 1680 seguida de La critique générale de l’histoire du calvinisme du P. Maimbourg, obratge pro anticonformista jutjat contrari a la doctrina e que siaguèt condemnat a la cremason.

Doas ans aprèp, Bayle donèt un Recueil de quelques pièces curieuses concernant la philosophie de M. Descartes e se lancèt dins la publicacion de las Nouvelles de la république des lettres (1684-1687) destinadas a una elita e que coneguèt un succès grandaràs.

pierre-bayle-timbre-2006Mentretemps, Loís XIV veniá de revocar l’edit de Nantes e Pèire Bayle prediquèt la somission e la paciéncia, se faguent un apòstol de la toleréncia e del pacifisme. A Rotterdam, nombroses èran recantonats protestants qu’avián fugit la França e que vesián dins Bayle lor mèstre de pensada e d’accion. Dins aquel microcòsme ont se remenava sovent lo sac de garris, gelosias, contèstas e rivalitats mancavan pas e nòstre òme i siaguèt mesclat – pensam a la lucha que deguèt sosténer contra Pèire Jurieu -, se faguent el-meteis son defensor a travèrs libres e plaquetas emplenats d’una sana ironia e dont le mai conegut demòra sa Chimère de la cabale de Rotterdam.

Bayle fosquèt pas qu’una mena de polemista – o contraversista - sus fons de dialectica religiosa. Sa curiositat intelectuala e son saber s’espandissián dins gaireben totes les domènis de la coneissença umana. Teologia plan segur, mas tanben istòria, filosofia, bèlas letras, sciéncias aplicadas, astronomia fasián partida de son pan quotidian. Daissat un bricon dins son caire per las autoritats protestantas de la ciutat batava, Bayle posquèt, fins a sa mòrt, se consacrar mai que mai a la redaccion e a la publicacion de son Dictionnaire historique et critique, una obrassa monumentala dont la nautor de vista, l’erudicion, le sens critic, le scepticisme rasonat le faguèran marcar d’interdit en França e mes a l’Index pel Papa. Pasmens, le diccionari devenguèt al fial de las annadas un best seller, mantes còps reeditat e que siaguèt considerat coma un precursor dels enciclopedistas e del sègle de las lums, el que plaçava la libertat de pensar e de dire en dessùs de tot.

Las òbras de Bayle son tras que nombrosas e emplenan un fum de paginas dins lo Catalogue général des livres imprimés a la Bibliotèca nacionala.

Per l’originalitat e l’universalitat de sa pensada, per sa set de vertat e de compreneson, pel dever de scepticisme que menava sa vida tota, per l’ample de son erudicion, per la riquessa d’una vida consacrada a mila questionaments, Pèire Bayle meritava largament de balhar son nom al sieu vilatge natalenc, d’aver las onors de la Pòsta e d’èstre senhalat dins la revista del Felibrige.

Èra plan la mendra de las causas que devèm a la crana memòria d’aquel grand enfant d’Occitània.

Joan Fourié

  

libres

Pichons vos vau contar - Aimat Tastaire

L'IEO d'Òlt propausa (2014) lo libre Pichon vos vau contar.

L’autor, Aimat Tastaire, presenta aquí un libre compausat de sièis novèlas pels enfants.

« Ma maire aviá d’istorietas imaginàrias e d’unes còps fantasticas coma l’estranh mercejament d’un fachilièr, l’ajuda a un farfadet nafrat o la visita d’un castèl embreissat ; mas tanben las coquinariás, la maissantisa, o al sens contra, l’amabilitat dels enfants quand o cal dins la vida de cada jorn. »

Istòrias medievalas - Griselda Lozano

Lo dimècres 13 de junh de 2018 al Musèu d'Istòria de Catalonha a Barcelona, Griselda Lozano presentèt lo sieu darrièr libre titolat Istòrias medievalas. Es editat per Larkos.

Aquel libre recampa las contribucions de l'autora al webzine Jornalet. Son de racontes cortets escriches en occitan sus de tematicas istoricas ligadas a l'Edat Mejana.

 
 

cultura, opinions...

Sus la literatura occitana contemporanèa - Joan-Ives Casanòva

A l'escasença del XIen congrès de l'AIEO en 2014, Joan-Ives Casanòva balhèt un conferéncia titolada : Mirau de l'escritura e escritura dau mirau : la literatura occitana de uei.

Tornam publicar aicí un extrach d'aquela dicha. Un tèxt en rompedura amb las visions sovent beatas, superficialas, pauc documentadas de la critica occitana. Sa vision pr'aquò de l'òbra de Joan Bodon, limitada a un aspècte purament formals (la longor de las frasas), sembla un pauc ninòia.

Sus la lexicografia occitana - Joan Thomàs

Dins son libre Lingüistica e renaissentisme occitan (IEO-Edicion, 2006) Joan Thomàs dedica un capítol complet a la lexicografia occitana. Tornam publicar çai jos sa conclusion.

La filiacion en lexicografia. Conclusion.

La primièra conclusion que podèm tirar d'aquel estudi de la lexicografia occitana es d'en primièr l'existéncia d'una tradicion dins la produccion lexicografica. Aquela tradicion inaugurada pel tolosan Jean Doujat se pòt legir al travèrs de las influéncias d'un diccionari sus l'autre, d'un autor sus l'autre. Mas es pas una tradicion de trabalh lexicografic, si que non una tradicion d'imitacion de modèls anteriors – pas totjorn occitans, es lo cas per Laus que s'inspira de diccionaris catalans e de Taupiac que pren lo vocabulari de Martoré – mai o men represes e que dintran dins una negociacion amb l'autor de diccionari. Lo trabalh analitic qu'apareis a la lectura de l'article « taula » mòstra non pas sonca cossí los autors se son copiats e de còps que i a enriquits en mutualizant los diferents apòrts mas subretot cossí son demorats embarrats dins una tradicion del lexic o del glossari.

 
 

sciéncias e tecnicas

Propulsion electrica plasma

Març de 2018. L'agéncia Espaciala Europèa (ESA) ven de realizar los primièrs tèsts d'un motor a propulsion plasma qu'emplega coma gaz l'aire.

La propulsion plasma es, dempuèi qualques ans, emplegada pels satellits. Aquò's una propulsion electrica. Lo gaz utilizat per generar lo plasma es generalament lo xenon, los ions escampats son pro pesuc çò que permet una bona eficacitat del sistèma de propulsion.

Las estacions de taxis de Volocopter

La societat Volocopter basada en alemanha presentèt lo 17 d'abril de 2018 sa concepcion de las infrastructuras de transpòrt urban per dròne de deman : una combinason de Volo-Hubs e de Volo-Ports.

Aqueles se pòdon integrar a las arquitecturas urbanas actualas a mendre còst. Es al torn d'aqueles elements que la societat prevei d'organizar lo sieu servici de taxi volant.

 
 

politica, economia...

Forum occitan de 2018

Los organizators del Forum occitan dich La Dintrada, que se debana cada an dempuèi qualques temps al mes de setembre e que se vòl luòc de reflexion sus l'occitanisme, comunican sus çò que preveson per 2018.

D'en primièr la data. Lo forum, que se vòl ciutadan, pausarà las siás valisas a Tolosa lo 22 de setembre.

París - Roergue - Gastronomia

Ven de se dubrir (fin de 2017) en Illa de França un supermercat Les Halles de l'Aveyron dedicat als produches roergats. Es la cooperativa Unicor qu'es a l'origina del projècte.

Es localizat a Saint-Gratien en Val d'Oise.

Aquò's pas la primièra estructura d'aquela mena. Les Halles de l'Aveyron d'Herblay, totjorn en Val d'Oise, permetan ja als parisencs de s'aprovisionar en produches de qualitat dempuèi 2014. Lor primièr magazin dubriguèt a Rodés en 2008.