Un article de Joan Fourié dins la revista Lou Felibrige septembre/octobre de 2006

Al rescontre de tres escrivans felibres

Totjorn lo Felibrige siaguèt ric en autors de tota mena. De publicacions recentas nos permetan, non pas d’anar a la descoberta d’unes — son ja pro coneguts —, mas d’anar un bricon a lor rescontre e de tornar sus l’espandida e lo contengut de lor òbra.

Lo primièr es Andrieu Lagarde dont una polida cordelada de manifestacions amistosas marquèt l’an passat sos 80 ans. Nascut a Belestar, dins le Plantaurèl ariegés, la sieuna familha èra sortida de Rivelh, dins le Kercòrb audenc, vilatjòt de mièja montanha, brèç ufanós del canonge Josèp Salvat, de l’istorian e poèta occitan Casemir Pont, de Cezelha Cuxac e de l’abat Vidal que fosquèt un crane predicaire en lenga nòstra.

Andrieu Lagarde vodèt sa vida tota a l’ensenhament. Regent puèi professor d’espanhòl al college de Carbona, venguèt al Felibrige dins la caminada de l’Escolo deras Pireneos puèi de l’Escòla Occitana ont le canonge Salvat devenguèt un de sos mèstres primièrs. Frequentèt tanben los estatges e escòlas d’estiu engimbrats per l’IEO e ont prenguèt plena consciença del prètzfait que demorava a complir al nivèl de l’ensenhament general de la lenga d’òc e dels mejans qu’i faltavan.

La transmission de la lenga, vaquí le crèdo que menèt — e que mena totjorn — la vida e l’engatjament d’Andrieu Lagarde. Per butar e ajudar dins aquesta dralha malaisida, sapièt metre a la disposicion dels ensenhaires una còlha d’obratges pedagogics sovent re-editats e dont mantes son encara d’actualitat. Faguèt espelir en 1967 le Centre regional d’estudis occitans (CREO) de Tolosa que remosèt un bèl pielòt de regents e de professors, menant una batèsta tenèca per que l’occitan siague de mai en mai present a totis les nivèls de l’ensenhament public. Participèt activament a las jornadas de l’Escòla occitana d’estiu, volgudas per Marcèu Esquieu e que, a la debuta, se debanavan al licèu de Vilanòva-d’Òlt puèi al centre de Picapol. Devenguèt un temps corrector al Collège d’Occitanie e conselhièr pedagogic al prèp del rector de Tolosa.

L’autre socit que carcanhava Andrieu Lagarde èra lo de la comunicacion, dintre e fòra los mitans occitanistes o felibrencs. Per aquò far, amb la teneson e le judige que caracterizan son accion, teissèt un fialat alargat de correspondents e arremosèt atal un fum de novèlas e d’informacions qu’espandiguèt dins de revistas e jornals, dins un flòc d’emissions de ràdio e de television e, cada setmana, pendent mai de 20 ans, dins le quotidian regional La Dépêche du Midi ont signava son Actualitat occitana Jòrdi Plantaurèl.

Enfin, Andrieu Lagarde es un escrivan de nauta linhada dont l’òbra, que s’estaloira sus pròche un cinquantenat d’annadas, ofrís un eclectisme de la melhora vena que vanega de la poesia a l’istòria en passant per de caminòls pauc o mai bartassièrs coma le raconte, la critica, l’etnologia, la toponimia e l’exercici de la revirada.

Darrièr aquesta òbra de tria e aquel trabalh acarnassit i a un òme, discret e testard, serviciable e mobilizator, competent e estrambordat. Un òme borgal en diable, qu’aima de manejar un briu d’umor per amagar, probable, son pessimisme fonse. Un òme qu’aima observar, escotar, participar, saber, qu’agrada la bona convivéncia e que fugís totes les sectarismes. Un savi que nos esclaira de son amistat.

 

La vida e l’òbra del majoral Zefir Bòsc son pas qu’una mena de cantadissa a la glòria de son terraire. N’a chucat lo lait a la popa, n’a trevat totes les camins, n’a rescontrat los òmes e las bèstias, ne sap la lenga e las costumas, n’a descobèrt e aprigondit l’istòria... Rarament un òme s’es parelhament identificat a son encontrada. Un besonh irrepressible de saupre, una set de s’exprimir, una volontat de partatge, una liberacion de las fòrças que rodassejavan dins son èime.

E puèi cal dire que Zefir Bòsc sapièt posar son inspiracion a las bonas fonts : l’autenticitat, la simplicitat, la sana curiositat e, mai que mai, l’amor de sa familha e de sa tèrra. Probable qu’als jorns de uèi o als uèlhs d’unes censors son pas aquí que de tematicas passeistas, tròp sovent tractadas jos un agait estreit, mancant d’originalitat e d’audàcia creativa. De segur un jutjament plan tròp superficial que ten pas compte de las qualitats prigondas que caup l’obrassa d’aquel autòdidacte valentós e inspirat. E son darrièr libre es pas qu’un exemple de mai mostrant la permanéncia e la valor intrensecas d’aquestas qualitats fonsudas.

Lo Roergue naut es le país astra de Zefir Bòsc. Del rescontre d’Òlt e de Truèira, entre Concas e Espalion, Viadena e Dordon fins als penjals erbassuts d’Aubrac, ne coneis las piadas menudas, las dralhas amagadas, l’existéncia intima, lo passat e lo present, lo bon e lo maissant. Poèta abans tot, ne cantèt las beltats e ne sapièt descobrir l’arma.

Coma dit, la lenga d’òc, Zefir Bòsc agèt pas a l’aprener estent que la sabiá de naissença, dins tota sa riquessa dialectala e dins totas sas arcanas sintaxicas. A despart d’una transmission orala poderosa, agèt mèstres de valor : Molin plan segur, mas tanben Calelhon, Miramont, Seguret, Besson, Vaylet e la crana linhada dels autors del Grelh roergàs. Pasmens, caldriá pas creire que Bòsc se recantona dins son caire. Se dobriguèt pro lèu a la literatura d’òc tota dont ne tirèt — e ça que la ne tira encara — una rica garba d’ensenhaments.

La poesia de Zefir Bòsc raja clarinèla e serena, pastada d’images, descriptiva e parlanta, refofanta de clartat terradorenca, una metrica classica e segura, una remirabla mestresa de la lenga. Per el, escriure es pas brica un jòc estèrle, un passatemps d’intelectual o un assag tecnic. Es un besonh natural, uman, quotidian, coma lo beure e lo manjar. Aquesta dimension ne fa justament tota la valor e tot l’interés.

Pasmens, la poesia es pas qu’una faceta del trabalh d’escritura menat per Zefir Bòsc qu’es tan bon prosator que versificator. Sos contes son aquí per ne porgir la pròva se caliá. Racontes del país, reculhits e restituits dins tot lor ample imaginari e que pòrtan pèira a l’etnologia mièjornala.

Quant a la coneissença del passat, Zefir Bòsc s’es arnescat a l’estudiar dirèctament sul terren, a travèrs testimònis e rescontres, archius privats e lecturas especializadas, curiositat totjorn despertada, agulhonat per una volontat ferotja e una teneson jamai alassada. Sufís de legir obratges coma Les gabarriers de la haute vallée d’Olt o Pesca d’Olt per prendre la mesura del seriós e de la passion de nòstre òme.

Zefir Bòsc es pas le primièr ni tampauc le darrièr – o cal esperar – a s’identificar a una ciutat o a un terraire. Prètzfait d’una existéncia atal volguda, se nos agrada de balhar una capelada de mai a son òbra podèm pas que nos empachar, subretot, de remirar l’amor fòl que pòrta a son país e a sa lenga.

 

Lo tresen que volèm botar en davans dins aquesta cronica es un òme d’una granda discrecion, el tanben vodat còrs e arma a son endreit, un espepissaire del passat, un regionalista de totjorn, un aimador de son brèç e de sa lenga. Vòli parlar del majoral Miquèl Tintou que tot çò que concernís le Lemosin i es estacat a la carn.

Sabiam l’autor interessat per las questions de gramatica e sabiam que dempuèi d’annadas s’afanava per amontairar menimosament una documentacion de tria per fins de fargar un diccionari francés-lemosin. Le majoral Tintou sap manejar l’art preciós del silenci, subretot los silencis que ne dison mai que las charradissas. Crestian e conservator, se fa pas gaire d’illusions sus mantes punts de la societat de uèi. Dins son òrt escret, las flors raras grelhan sens relambi. La tèrra lemosina es aquí, fidèla e solida, per l’apasimar e le butar a la ròda dins la mena de crosada que mena de longa per aparar sas tradicions e mai que mai sa lenga qu’es le pus bèl e ailàs lo pus demesit dels tresaurs.

Tal los vièlhs païsans de son endreit, le majoral Tintou quita pas l’arada e seguís son camin sens se daissar enfachinar pel remenadís endemoniat de la societat falorda que regís plan sovent le nòstre quotidian. Cava sa rega e s’acarnís a manténer tot çò que pòt èstre mantengut. Òmes atal son pas legion e marcan prigondament la cultura e la consciéncia. Lo Lemosin — e tanben lo Felibrige — a la chança rara d’aver un manteneire d’una tala auçada. E çò mai bèl es aquel diccionari enfin espelit, un trabalh seriós, onèste, utile que fa onor al sieu autor, a son editor e a tota la tèrra lemosina.

Mas darrièr aquela publicacion, cal pas daissar al debrembièr l’autre defensor apassionat de las valors lemosinas, l’òme que volguèt aquel diccionari, que n’es l’editor e le prefacièr, le majoral Robèrt Joudoux que, dempuèi 1959, s’identifica a la revista Lemouzi e a la societat que la publica. N’a fait l’obsession de sa vida e i a balhat sens comptar son temps, sa susor e son argent. Despassa le mecenat o le sacerdòci. Èstre mai lemosin que Joudoux, aquò deu pas poder existir.

Fòra de son encontrada, se parla pas sovent de Joudoux e le vesèm pas gaire dins les acamps felibrencs. Pasmens, quin òme d’excepcion, quin exemple de manteniment e de teneson, quin trabalhaire e quina volontat ! Nos fasèm un plaser e un piós dever de saludar le majoral Robèrt Joudoux e podèm pas qu’i cridar : longamai !

Joan Fourié

Nòtas :

Dins l’òrdre de lor parucion, les libres recents d’Andrieu Lagarde son :

  • Contes occitans, Quercorb, Pays d’Olmes, Volvestre, édités et présentés par Josiane Bru, couverture et frontispice de Jacques Fauché (25 €, 422 pages, Edicions de l’Escòla Occitana, 31 rue de la Fonderie, 31068 Toulouse cedex 7, septembre 2005)
  • Al picar de la dalha, dires et expressions du pays d’Oc, d’aprèp las cronicas Pels camins de la tradicion paregudas dins la revista INFÒC de 1994 a 2000 (12 €, 128 pages, Institut d’estudis occitans, Coll. Tèxtes e documents – IEO Aude, B.P 105, 11022 Carcassonne cedex, novembre 2005)
  • Le trésor des mots d’un village occitan, dictionnaire du parler de Rivel (Aude), avec son supplément, réédition de l’édition de 1991 (Tolosa, Escòla Occitana – Carcassona, IEO Aude, juin 2006)

Zefir Bòsc :

  • Transhumances, Aubrac, Carladez, estivadas, évolution d’une terre d’alpage, texte français/occitan (22 € franco, 166 pages, mai 2006). Aquel libre caup les capitols seguents : Coutumes et vie des burroniers, acte en langue d’Oc de 1527 d’un affermage de montagne en Aubrac, promenade poétique dans les monts d’Aubrac et du Carladez, cartes topographiques, illustrations en cartes postales anciennes et clichés divers.

Michel Tintou :

  • Dictionnaire français-limousin, les mots et le patrimoine du Limousin, graphie normalisée occitane, préface du majoral Robert Joudoux (32 €, 360 pages, Lemouzi, Coll. Bernat de Ventadour, 6ème série, n° 178, juin 2006)
  

libres

Pèire Godolin - Edicion comentada e traduccion integrala

Sortiguèt en febrièr de 2009 a las edicions Privat lo libre Pèire Godolin. Oeuvres complètes. L'edicion es estada aprestada per Pèire Escudé.

Pèire Godolin – De las annadas 1600 fins 1649 ont morís, de la fin de l’umanisme fins a la començança de la provincializacion, Godolin ten de cantar e de representar l’imatge complèxe e multiple d’una societat tolosana, occitana, francesa, en mutacion complèta.

Lo cap del camin - Pèire Gogaud

Lo cap del camin es un pichon roman de Pèire Gogaud (Brenac 1912, Carcassonna 1988). Una òbra d'una granda sensibilitat. Sortiguèt en 1973.

L'autor manifèsta aquí una ambicion literaria plan rara en occitan, s'assaja per moment a distòrdre la narracion al servici de son subjècte e capita. Sap, amb intelligéncia, defugir trapèlas e luòcs comuns que son sempre a man de sorgir.

 
 

cultura, opinions...

Sus l'unitat de la lingüistica occitana

En julhet de 2017, a Albi dins l'encastre del XIIen congrès de l'AIEO, Patric Sauzet s'interrogava sus l’unitat de la lingüistica occitana.

Resumit (sorsa AIEO) : Los estudis occitans e particularament la lingüistica occitana son uèi pausats coma un camp especific. L’AIEO i a contribuït centralament e n’a promoguda la qualitat. Nòstra disciplina es pas per tant dispensada de s’interrogar sus son estatut.

Albi - Ligams entre l'occitan e lo catalan

Lo 17 de febrièr lo Centre Occitan Ròcaguda (COR) d'Albi organiza una vesprada dedicada als ligams entre la lenga occitana e la lenga catalana. Presentacion del COR :

Vos convidam lo dissabte 17 de febrièr a 5 oras del vèspre al Centre Occitan Ròcaguda per una descobèrta dels ligams lingüistics e culturals entre l’occitan e lo catalan.

 
 

sciéncias e tecnicas

Espaci - Falcon Heavy - An capitat !

Lo dimars 6 de febrièr de 2018 la societat SpaceX capitèt de mandar dins l'espaci la primièra fusada Falcon Heavy dempuèi son spacepòrt de Cap Canaveral en Florida.

Carga utila : lo cabriolet roge cerièisa d'Elon Musk, fondator de la societat. Direccion : Mars o la cencha d'asteroïdas del sistèma solar.

Aquela fusada es la mai poderosa mandada en orbit dempuèi las miticas Saturn del programa american Apollo e l'Energia russa.

Educacion - Lo projècte ERASMUS +

Foguèt a la davalada de 2016 que lo programa ERASMUS + « l'Educacion al Desvolopament Durable dins nòstras lengas » debutèt a l’iniciativa de las conselhièras pedagogicas d’occitan de l’Acadèmia de Montpelhièr.

Pilotat pel Centre interregional de desvolopament de l’occitan (CIRDÒC), lo projècte reünís 7 partenaris a travèrs 4 regions europèas (Occitània, Val d’Aran, Val d’Aosta e Piemont) dins las qualas 6 lengas son parladas : l’occitan, lo francoprovençal, lo catalan, lo francés, l’espanhòl e l’italian.

 
 

politica, economia...

Lemòtges - Signatura de la convencion per l'ensenhament de l'occitan

Es estada signada a Lemòtges lo 2 de febrièr de 2018 la convencion per lo desvolopament e l'estructuracion de l'ensenhament de l'occitan dins l'acadèmia.

Los signataris son : Daniel Auverlot, rector de l'acadèmia, Alain Rousset, president del conselh regional de Nòva Aquitània e Charline Claveau-Abbadie, presidenta de l'Ofici public de la lenga occitana.

Manifestacions del 3 febrièr de 2018

Genièr de 2018, lo Collectiu Occitan organizator de las manifestacions del 3 de febrièr de 2018 per demandar una preséncia mai importanta de la lenga occitana a la television, comunica :

La lenga e la cultura occitanas an un besonh imperatiu, absolut, dins lo mond tal coma es ara, d'aver accès als mèdias de massa e d'en primièr, d'una preséncia « normala » a la television publica.

Es un relai indispensable per tota l'accion educativa e culturala qu'es menada per las associacions.